Ból zatok i zapalenie zatok: do jakiego lekarza

Ból zatok, do jakiego lekarza iść?

Z bólem zatok zacznij od lekarza POZ. Zbierze wywiad, obejrzy nos i gardło, sprawdzi bolesność uciskową nad zatokami i oceni, czy to zwykła infekcja wirusowa, czy coś, co wymaga dalszej diagnostyki. To wystarcza w zdecydowanej większości przypadków, bo ostre zapalenie zatok najczęściej ustępuje samo. Do laryngologa kieruje się pacjentów wtedy, gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni bez poprawy, gdy epizody powtarzają się kilka razy w roku, gdy ból od miesięcy dotyczy tej samej strony albo gdy leczenie nie działa. Laryngolog może wykonać endoskopię nosa, która pokazuje ujścia zatok i skrzywienie przegrody, oraz w razie potrzeby skierować na tomografię komputerową. Alergolog wchodzi do gry, gdy zatoki blokują się sezonowo i towarzyszy im wodnisty katar, kichanie i swędzenie oczu, bo wtedy podłożem bywa alergiczny nieżyt nosa. Prywatnie laryngologa umówisz bez skierowania, na NFZ potrzebujesz skierowania od lekarza POZ.

Ból zatok bez kataru, skąd się bierze?

Ból zatok bez kataru najczęściej nie jest zapaleniem zatok. Jeśli boli twarz, ale nos jest drożny i nie ma wydzieliny, znacznie częstszą przyczyną jest migrena, napięciowy ból głowy albo ból pochodzenia zębowego. Zapalenie zatok prawie zawsze daje przynajmniej uczucie zablokowania nosa i upośledzenie węchu, więc ich brak jest ważną wskazówką. Zdarzają się jednak wyjątki: zablokowane ujście zatoki może dawać ból bez widocznego kataru, bo wydzielina nie ma którędy spływać, a przewlekłe zapalenie zatok bywa skąpoobjawowe i objawia się głównie uczuciem rozpierania i spływaniem po tylnej ścianie gardła. Dlatego przy uporczywym bólu twarzy bez kataru warto, żeby lekarz ocenił także zęby, ciśnienie w uchu i charakter bólu głowy, zamiast z góry leczyć zatoki.

Zapalenie zatok bakteryjne czy wirusowe, jak je odróżnić?

Sam wygląd wydzieliny niczego nie przesądza, bo gęsty i żółtozielony katar występuje także w infekcji wirusowej. Lekarze opierają się na przebiegu w czasie. Za zapaleniem bakteryjnym przemawiają trzy sytuacje: objawy utrzymujące się bez poprawy dłużej niż 10 dni, bardzo ciężki początek z gorączką powyżej 39 stopni, ropną wydzieliną i silnym bólem twarzy trwający co najmniej 3 do 4 dni, oraz tak zwane podwójne pogorszenie, czyli wyraźne nasilenie objawów po kilku dniach początkowej poprawy. Ta ostatnia sytuacja jest szczególnie charakterystyczna. Infekcja wirusowa ma łagodniejszy przebieg i stopniowo słabnie w ciągu kilku dni. W praktyce oznacza to, że pierwszy tydzień choroby zwykle nie wymaga rozstrzygania, czym jest wywołana, tylko leczenia objawowego.

Zapalenie zatok, ile trwa?

Ostre zapalenie zatok trwa zwykle od 7 do 10 dni i w większości przypadków ustępuje samo, bez antybiotyku. Objawy zaczynają wyraźnie słabnąć w drugiej połowie tego okresu. Za ostre uznaje się zapalenie trwające do 4 tygodni, a jeśli dolegliwości utrzymują się powyżej 12 tygodni, mówi się o zapaleniu przewlekłym, które prowadzi laryngolog. Osobną kategorią jest zapalenie nawracające, czyli cztery lub więcej epizodów w ciągu roku z pełnym ustąpieniem objawów pomiędzy nimi. Uczucie zatkanego nosa i osłabiony węch mogą utrzymywać się jeszcze przez jakiś czas po ustąpieniu bólu i to nie oznacza, że leczenie zawiodło. Niepokoić powinien natomiast brak jakiejkolwiek poprawy po 10 dniach oraz nawrót objawów zaraz po ich ustąpieniu.

Zapalenie zatok, kiedy potrzebny jest antybiotyk?

Antybiotyk nie jest standardem leczenia zapalenia zatok, bo większość przypadków jest wirusowa i antybiotyk na nie nie działa. Lekarz rozważa go wtedy, gdy spełnione są kryteria zakażenia bakteryjnego opisane wyżej, czyli brak poprawy po 10 dniach, bardzo ciężki początek z wysoką gorączką i ropną wydzieliną albo podwójne pogorszenie. Znaczenie ma też stan pacjenta: ostrożniej podchodzi się do osób z obniżoną odpornością, niewyrównaną cukrzycą i chorobami przewlekłymi. W leczeniu objawowym stosuje się płukanie nosa solą fizjologiczną lub roztworem hipertonicznym, donosowe glikokortykosteroidy, leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe oraz krótko, przez kilka dni, krople obkurczające. Jeśli antybiotyk został włączony, a po około 5 dniach nie ma wyraźnej poprawy albo objawy narastają po 3 do 4 dniach, trzeba wrócić do lekarza, bo to sygnał, że leczenie wymaga zmiany lub rozpoznanie było inne.

Zapalenie zatok a ból zęba, skąd ta zależność?

Korzenie górnych zębów trzonowych i przedtrzonowych leżą tuż pod dnem zatoki szczękowej, czasem oddzielone tylko cienką blaszką kości. Dlatego zapalenie zatoki daje ból promieniujący do kilku górnych zębów naraz, nasilający się przy pochylaniu głowy, a chore zęby potrafią wywołać prawdziwe zapalenie zatoki. Ta druga sytuacja to zapalenie zatok pochodzenia zębowego i odpowiada za istotną część jednostronnych, przewlekłych zapaleń zatoki szczękowej. Podejrzewa się je, gdy ból dotyczy stale jednej strony, gdy z nosa wydobywa się nieprzyjemny, gnilny zapach i gdy w wywiadzie było leczenie kanałowe, wszczepienie implantu albo usunięcie zęba w szczęce. Rozróżnienie jest praktyczne: ból zatokowy obejmuje kilka zębów i całą okolicę policzka, a ból zęba daje się zwykle wskazać palcem i reaguje na zimno lub gorąco. W takich przypadkach potrzebna jest współpraca stomatologa i laryngologa, bo samo leczenie zatoki nie pomoże, dopóki źródło w zębie zostanie nieusunięte.

Ból zatok czołowych i szczękowych, czym się różnią?

Lokalizacja bólu podpowiada, która zatoka jest zajęta. Ból zatok szczękowych czuje się w policzkach, pod oczami i często promieniuje do górnych zębów, a nasila się przy pochylaniu się do przodu. Ból zatok czołowych umiejscawia się nad brwiami i w czole, bywa najsilniejszy rano i również narasta przy schylaniu głowy. Zatoki sitowe, leżące między oczodołami, dają ból między oczami i u nasady nosa oraz obrzęk powiek, a zatoka klinowa, położona najgłębiej, daje nietypowy ból w potylicy, na szczycie głowy lub za oczami i bywa myląca. Sama lokalizacja nie wystarcza do rozpoznania, ale ma znaczenie praktyczne: zajęcie zatok czołowych i sitowych wiąże się z większym ryzykiem powikłań oczodołowych i wewnątrzczaszkowych, dlatego przy silnym bólu czoła lub obrzęku wokół oka lekarze reagują szybciej. Jeśli ból głowy pojawia się bez kataru i bez zatkanego nosa, przyczyna zwykle leży poza zatokami.

Zapalenie zatok, czy jest zaraźliwe?

Samo zapalenie zatok nie przenosi się z człowieka na człowieka, ale wirusy, które je wywołują, owszem. Ostre zapalenie zatok jest najczęściej powikłaniem zwykłego przeziębienia, więc zaraźliwa jest infekcja górnych dróg oddechowych leżąca u jego podłoża, przenoszona drogą kropelkową i przez dotyk. Osoba, u której infekcja przeszła w zapalenie zatok, może więc zarazić kogoś przeziębieniem, ale ten ktoś niekoniecznie rozwinie zapalenie zatok. Przewlekłe zapalenie zatok, związane z polipami, alergią czy zaburzeniami budowy nosa, nie jest zaraźliwe w ogóle. W praktyce w pierwszych dniach infekcji warto stosować zwykłe zasady higieny, czyli mycie rąk i zasłanianie ust przy kaszlu, zwłaszcza w kontakcie z osobami starszymi i o obniżonej odporności. Jeśli infekcji towarzyszy przewlekły kaszel spływający z tylnej ściany gardła, to typowe następstwo zalegającej wydzieliny, a nie osobna choroba.

Kiedy ból zatok wymaga pilnej pomocy?

Zdecydowana większość zapaleń zatok leczy się spokojnie i w warunkach domowych, ale kilka sytuacji wymaga natychmiastowej reakcji. Nie czekaj i dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, gdy pojawia się obrzęk albo zaczerwienienie wokół oka, wytrzeszcz, podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku, bo to objawy zapalenia tkanek oczodołu. Tak samo pilna jest sztywność karku, zaburzenia świadomości, silny narastający ból głowy z wymiotami oraz obrzęk czoła z wyczuwalnym chełbotaniem, ponieważ mogą oznaczać powikłanie wewnątrzczaszkowe lub zapalenie kości. Szybkiej wizyty, choć nie karetki, wymaga wysoka gorączka powyżej 39 stopni z ropną wydzieliną i silnym bólem twarzy utrzymująca się co najmniej 3 dni oraz wyraźne pogorszenie po początkowej poprawie. Ostrożniej trzeba traktować objawy u osób z obniżoną odpornością, po chemioterapii i z niewyrównaną cukrzycą. W pozostałych przypadkach wystarczy planowa wizyta u lekarza POZ, a przy nawrotach i braku poprawy skierowanie do laryngologa. Lekarza z numerem PWZ w swoim mieście znajdziesz przez wyszukiwarkę lekarzy.

To nie jest porada medyczna. Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują diagnozy lekarskiej. O rozpoznaniu i leczeniu decyduje lekarz po zbadaniu pacjenta.